رسیدی ٹکٹ۔۔۔ امرتا پریتم/ثمین بلوچ

رسیدی ٹکٹت

امرتا پریتم/ثمین بلوچ

(پنجویں لڑی)

اک قرض

​اٹھاراں سو ستاون دے غدر دا مینوں کجھ علم نہیں، پر اے عذر، لفظ دادی اماں توں سنی ہوئی کسی کہانی وانگوں، میرے اندر اٹکیا ہویا سی۔۔۔ اے لفظ کسی جیندے جاگدے جی (شے) وانگوں وی سی تے مری ہوئی شے ورگا وی۔۔۔ کدی کئی طرح دیاں آوازاں اس وچوں سنائی دیندیاں سن۔۔۔ معلوم نہیں، کیس دیاں، پر انسانی آوازاں۔۔۔ اک دوجے توں گواچیاں ہوئیاں، اک دوجے نوں لبھدیاں ہوئیاں۔ تلواراں وانگوں کھڑکدیاں وی، زخماں وانگوں رِستیاں ہوئیاں وی کئی رنگ وی۔ایس لفظ وچوں لہو وانگوں وگدے سن۔ پر فیر اے وی پتہ لگدا سی کہ اے لفظ وی مر چکیا اے، بس میرے خیال کدی کدی ایس اتے کیڑیاں وانگوں چڑھ جاندے نیں۔۔۔۔۔

ایس غدر دی صرف اک نشانی میں اپنی اکھیں ویکھی سی جس ٹبر وچ میری شادی ہوئی، میں چار سالاں دی سی جدوں میری منگنی ہوئی سی تے سولہ سالاں دی سی جدوں ویاہ ہویا، اے نشانی ایس ٹبر وچ پچھلی نسل توں چلی آ رہی سی۔ اے اک قالین سی جیہڑا دلی دی لٹ دے موقعے تے ایس خاندان دے اک سردار نے لٹیا سی۔ کسی زمانے وچ ایس وچ پتہ نہیں کیس طرح دے رنگ سن پر جدوں میں ویکھیا۔۔۔۔۔۔ اے صرف رنگاں دا تے ریشم دا اک کھنڈر جیا سی۔ گھر دا دادا ہمیشہ ایس قالین اتے سوندا سی۔ ایس زمانے وچ اے خاندان لاہور وچ ہوندا سی۔ فیر انیس سو سینتالی وچ جدوں ہندو مسلم آبادی دا تبادلہ ہویا، اے خاندان دلی آ گیا۔ بھرے پرا پترے گھر نوں چھڈ کے جدوں سارے لوگ آئے، گھر دے وڈے دادا جی نے آؤن توں انکار کر دتا۔ اوہناں دا خیال سی کہ اے افراتفری تھوڑے دناں دی اے، سرکاراں لوکاں دے گھر نہیں کھوہ سکدیاں۔ اوہ اوتھے ای رہن گے تے بھرے گھر دی راکھی (حفاظت) کرن گے۔ پر جدوں حالات زیادہ وگڑ گئے تاں ملٹری نے اوہناں نوں ٹرک وچ بٹھا کے دلی گھل دتا۔۔۔۔۔۔ بستر دے ناں تے اوہی قالین سی جیہڑا اوہ اپنے نال لیا سکے، تے کجھ وی نہیں۔ بھرے گھر نوں چھڈن دا دکھ تے راہ دیاں تکلیفاں اوہناں توں زیادہ چر برداشت نہ ہوئیاں۔ دلی اپڑ کے اوہ بہت تھوڑے دن جیندے رہے۔۔۔۔۔۔ اوہی قالین اوہناں دے تھلے وچھیا ہویا سی جدوں اوہناں دی موت ہوئی۔ ایس توں بعد اوہ قالین کسی غریب غربے نوں دے دتا گیا۔ اک گل سی جیہڑی اوہناں دناں سب دی زبان تے سی۔۔۔۔۔۔ “دلی دے غدر دے موقعے تے اسیں اے قالین دلی وچوں لٹیا سی، اج دلی دی لٹ اک صدی توں بعد دلی نوں واپس موڑ دتی۔۔۔۔۔۔”

لٹ وی شاید اک قرض ہندا اے جیہڑا کدے نہ کدے موڑنا پیندا اے۔۔۔۔۔ کدے اک ڈراؤنا جیا خیال آؤندا۔۔۔۔۔۔ کہ میں وی کسی دا کجھ واپس کرنا اے۔۔۔۔۔ پتہ نہیں کی، پتہ نہیں کیس نوں۔۔۔۔۔۔ تے پتہ نہیں کدوں۔۔۔۔۔۔ کدے کنگھی کردیاں ہویاں کنگھی والاں وچ پھس جاندی سی۔۔۔۔۔۔ خیال والاں دیاں الجھناں وانگوں الجھ جاندے سن۔۔۔۔۔ میری ماں دی ماں نے تے اوہدی ماں دی ماں نے، ہر عورت دی ماں نے، پتہ نہیں کیہڑے غدر دے ویلے سماج توں اے سولہ سنگار لئے سن، تے اوہ ہار سنگار نسل در نسل چلے آ رہے نیں۔۔۔۔۔ پر سماج دا اے قرض اتارنا اے، پتہ نہیں کیوں، پر میں جاندی سی کہ میں بہت ای مقروض آں۔۔۔۔۔۔

ہندوستان دی ونڈ توں پہلاں وی کئی واری احساس ہندا سی۔ اک واری ایس میٹس وچوں نظم لکھی سی “ہمسفر، اج ساتھ تیرا دور جا رہا اے۔۔۔۔” پر ایس دوری دا تعلق کسی باہری واقعے نال نہیں سی جڑیا ہویا۔۔۔ اے فاصلہ صرف اندر دا سی۔۔۔ ایہو اندرلا فاصلہ 1960ء وچ زمین دی پدھر (سطح) پاڑ کے باہر نکل آیا۔ اے پدھر نوں پاڑن دا ویلا جسم دیاں ہڈیاں نوں توڑ دین والا ویلا سی۔ سینے دا ایمان کہندا، میں اپنے شوہر نوں اوہدا حق ادا نہیں کر رہی، اوہدی چھاں میں غدر دے مال وانگوں چرائی ہوئی اے، اے واپس کرنی اے۔۔۔ واپس کرنی اے۔۔۔ ایس لئی دوویں حالتاں تکلیف دہ سن۔۔۔ جیہڑا فاصلہ خیالاں دی رگ رگ وچ سی، اوہ وی تکلیف دہ سی، تے جیہڑا سماجی شکل وچ پینا سی، اوہ وی۔ دوواں وچوں اک نوں چننا (انتخاب) سامنے سی۔۔۔ پر پہلی حالت دے مقابلے وچ دوجی دے نال ضرور زیادہ ایمان جڑیا ہویا سی۔ ایس لئی دوجی حالت چن لئی۔ دوواں نوں اک دوجے توں کوئی شکوہ نہیں سی۔ اے اک سنجیدہ دوستانہ فیصلہ سی۔ جس وچ کسی دی وی زبان تے کسی دی وی شخصیت دی سبکی کرن والا لفظ آؤن دا سوال ای نہیں سی۔ جیہڑا اک دوجے توں پایا سی، اوہدے توں انکار نہیں سی۔ جیہڑا نہیں پایا سی، اوہدے نال کوئی گلہ نہیں سی۔ صرف جو کجھ “ان پایا” سی، اے دوری اوہدے ای تقاضے توں سی، اوہدی ای لوڑ (ضرورت) سی میرا خیال اے، دوواں لئی اکو جئی ضروری۔ ایس لئی اپنے اپنے حصے دا پیڑ (درد) ونڈ لیا۔ مونہہ اینے لال (سرخ) سن، بچے سن کہ ایس پیڑ توں مونہہ لکاؤن دی لوڑ نہیں سی۔ اے پیڑ وی اکھاں تے ہونٹھاں وانگوں چہرے دا حصہ سی۔ یا کسی تل وانگوں کالے داغ وانگوں۔ ایس نوں قبول کرنا سی، اپنے اعضاء وانگوں تے ایس نوں اپنی ہستی دا اک حصہ من کے۔ قانون نوں اجنبی سمجھ کے کجھ نہیں کہیا۔ نہ اوہدے توں کجھ پچھیا نہ اوہنوں کجھ دسیا جدوں ساتھ نبھانا سی۔ ایس ویلے بہت انجان سن، ایس لئی قانون دا سہارا لیا سی۔ پر جدوں ساتھ توڑیا اے، اوس ویلے دوواں دے اندر سچائی دوواں لئی قانون توں کتے زیادہ طاقتور ہو چکی سی۔۔۔۔۔

جاندی آں۔۔۔۔ ایس توں اگلے سالاں نے جیہڑا انصاف میرے نال کیتا اے، اوہ میرے توں جدا ہوئے میرے ہمسفر نال نہیں کیتا۔ مینوں اوس توں اگلے ورھیاں وچ امروز دی سوہنی رفاقت مل گئی۔ پر اوہنوں صرف تنہائی ملی۔ اوہنوں کجھ وی دیندیاں ہویاں زندگی دے ہتھ کنجوس ہو گئے۔ اسیں ہن وی دوستاں وانگوں ملدے آں۔ پر جاندی آں۔ اینی جئی گل کسی ویرانی نوں بھر نہیں سکدی، تنہائی دی لعنت جس کسی چنگے انسان نے جھیلی اے اوہدے اگےسجدے وچ سر جھک جاندا اے۔ پر جھکے سر وچ وی اک مان (تفخر) اے۔ سر توں وی اچا، کہ جس راکھی (حفاظت) دا ملّ میں نہیں تاریا سی تے جیہڑا سماجی درجہ تے گھر بار دی عزت میں زندگی دے غدر وچ ایویں راہ جاندے حاصل کر لئی سی، اوہ واپس موڑ سکی آں، اک قرض سی جیہڑا اتار سکی آں۔

جیہڑا بہتا (اکثر) ہندا اے، اوہ میرے نال نہیں ہویا۔ اکثر کہانی دے اوہ پاتر (کردار) دشمنی یا مخالفت دے داغ کہانی نوں لاندے نیں جنہاں دا کہانی دے نال نیڑے دا رشتہ ہندا اے تے دور دراز دے لوکاں وچوں بہتے بے واسطہ رہندے نیں۔ پر کجھ ہندے نیں، جیہڑے تھوڑا پیڑ (درد) ونڈا لیندے نیں۔ پر میری کہانی دے نال جنہاں نے ورھیاں تیکر ویر (مخاصمت) پالیا، اوہ کہانی دے دور تیکر کجھ نہیں سن لگدے۔ اوہ کجھ میرے ہانی سن کجھ اوہ راہ جاندے وکھاؤن والے جنہاں نوں میرے دل دی تاں چھڈو، چہرے دی وی پہچان نہیں سی۔ تے کجھ پنجابی اخباراں (میرے اک ہانی نے میرے توں وکھ ہوئے میرے گھر والے اتے ایتھوں تیکر زور دتا کہ جے اوہ اک واری کاغذ تے دستخط کر دین تاں اوہ مینوں سالاں بدھی کچہریاں وچ خوار کردا رہے گا، پر جیہڑے ایس کہانی دے دھاگیاں وچ بنے ہوئے سن، اوہ ہمیشہ چپ چاپ، اپنے اپنے حصے دیاں ہوکاں تے ٹیساں سہندے رہے، کئی کئی سالاں بعد وی میل (ملاقات) ہندا تاں اکھاں ادب نال بھر جاندیاں۔ اوہناں اکھاں دے بارے اج وی مان نال کہہ سکدی آں۔۔۔۔۔ اوہناں نے یا ہنجو (آنسو) ویکھے نیں یا ادب۔ اوہناں نوں ہور کسی تیجی شے نال کدے واسطہ نہیں سی۔

میرے تے میرے توں وکھ ہوئے ساتھی دے رشتے دی، میں ویکھیا۔۔۔۔۔۔ کہ اک دیوندر نے ڈونگھائی نوں کجھ سمجھیا سی۔ اوہنے جدوں “قلم دا بھیت” کتاب لکھی تے چھپ کے آئی، تاں میں ایس کتاب دا انتساب (ڈیڈیکیشن) ویکھ کے حیران ہوئی سی۔۔۔۔۔ “کسی دل دے تے گھر دے اوس بوہے دے ناں جیہڑا امرتا لئی کدے بند نہیں ہویا”۔۔۔۔۔۔ تے اوہ بڑے ادب و احترام نال اے کتاب میرے اوس ساتھی نوں دین گیا سی جس توں میں اڈ (علیحدہ) ہو چکی سی۔ وکھ ہون دا مطلب اے نہیں سی کہ سلام دعا وی نہ رہے۔ بچیاں دی کسی لوڑ ویلے یا میرے انکم ٹیکس دے کسی رپھڑ (جھمیلے) تے، یا ایویں ای کجھ دناں پچھوں، میں وی فون کر لیدی آں، اوہ وی ایس سادگی تے سبھاء نوں باہر دے لوکاں وچوں جے کوئی سمجھ سکیا تاں اوہ آسٹریلیا دی اک لکھاری بیکی کولنز اے جیہڑی اپنے خاوند توں طلاق لے کے فیر ہر اوکھے ویلے اوہدے توں ای یاراں وانگوں صلاح لیندی اے تے اوہدے طلاق یافتہ گھر والے دی دوجی بیوی جدوں وی اپنے شوہر دے بدلدے سبھاء (متلون مزاجی) توں کتے پریشان ہندی اے تاں اوہ بیکی نوں فون کر کے اوہنوں ملدی اے، دوویں مل کے کافی پین جاندیاں نیں تے اوہ بیکی توں مشورہ لیندی اے کہ اوہدے ایس بدلدے سبھاء نال کویں نبھاء کیتا جائے۔ اے سادگیاں وی، خود جیون توں بغیر شاید سمجھ (فہم) وچ نہیں آؤندیاں۔۔۔۔۔۔

1959ء وچ اک قبر۔۔۔۔۔۔ اک ڈراؤنا لمحہ

والد صاحب جدوں جیندے سن، سنایا کردے سن کہ زندگی دی پہلی خوفناک حیرت اوہناں نوں اوس ویلے ہوئی سی جدوں اک واری پردیس جاندیاں ہویاں اوہناں نے باپ دی جائیداد وچوں مال زیوراں تے اشرفیاں نال بھریا اک لوہے دا ٹرنک، اپنے شہر گوجرانوالے دی اک عزت دار ‘بھگتی’ کہلان والی عورت کول امانت رکھیا سی تے جس نے بعد وچ بس اینا ای کہیا سی۔۔۔۔۔ “کیہڑا ٹرنک؟” تے 1959ء وچ میں اپنے پیو دے مونہہ دا تصور کر کے جیویں کہہ رہی سی۔۔۔۔۔۔ “تہاڈے گوجرانوالے دی اک بھگتی ہندی سی نا۔ اوہدی گدی تے بیٹھن والی اک بھگتنی میں ہنے ویکھی اے۔ میں اوہدے کول اعتبار دا بھریا ہویا اک صندوق امانت رکھیا سی، تے ہن اوہ کہہ رہی اے۔۔۔۔۔ کیہڑا اعتبار؟”

اک بڑا بھیانک ویلا سی۔ ہنھیرا بدلاں وانگوں گھردا آ رہا سی۔ اداسی ذرے ذرے وچ رچی ہوئی سی، پر بدل چھٹدے نہیں سن۔ ایس سوہنے جئے چہرے والی کڑی نوں کئی سال پیار کیتا سی۔ لنگھے ہوئے دن بدلاں دی ہر لیر وانگوں اکھاں اگے کئی کئی شکلاں بنان لگے۔ سوچن لگی، بدلاں دی ہر لیر ایس طرح دیاں یاداں لئی تاں نہیں سی بنی۔۔۔۔۔۔ جسم وچوں جیویں کوئی سوئیاں چبھوندا اے، اک اک یاد نوں لے کے اک اک کہانی لکھی۔۔۔۔۔۔ کالے اکھر، کرماں والی، ہتھ ٹھوکا، کیلے دا چھلکا تے “اک تھی انیتا” ناول وچ شانتی بی بی دا کردار، پر ایس شانتی بی بی نے میری زندگی وچ جو کجھ کیتا سی، اوہ خزانہ ختم نہیں ہندا سی۔ 1970ء وچ فیر اک لمبا افسانہ لکھیا “دو عورتاں” (“نمبر سچ”) تے اوہدی کہانی “مس دی” وچ محسوس ہویا، اوہ کافی حد تک سما (سہا) گئی اے۔

اوہ نکی جئی بچی سی جدوں جان پچھان ہوئی سی (اوہدی واقفیت دی پوری تفصیل “دو عورتاں نمبر سچ کہانی” وچ اے) اوہدی شادی دے موقعے تے، میرے کول۔۔۔۔۔۔ پاکستان دےبچے کھچے دو تن زیور سن اوہ دے دتے سن۔ اوہناں دا دکھ نہیں سی۔ بس اے سی۔۔۔ کہ ہنھیرا جدوں ہسدا سی تاں اوہ زیور بہت زور نال ہسدے سن۔۔۔ فیر ویلے نال غور نال ویکھیا تاں لگیا۔۔۔ زیور نہیں، ٹٹے ہوئے اعتبار دے ٹوٹے سن جیہڑے ہنھیرے وچ لشکدے سن تے ہسدے سن۔۔۔ اوہدے معصوم جئے لگدے بولاں نوں، میں ریشمی دھاگیاں وانگوں گلے لایا سی۔ شو جی نے سپاں نوں گلے لایا سی پر ریشمی دھاگے سمجھ کے نہیں۔ سوچیا کردی سی۔۔۔۔۔۔ میں شوجی تاں نہیں آں۔ فیر شو جی نے اپنی تقدیر مینوں کیوں دتی؟

میں ہولی توں ہولی مہک وی سونگھ سکدی سی، پر جھوٹ دی تکھی (تیز) توں تکھی مہک سونگھن دی عصبی طاقت میرے وچ نہیں سی۔۔۔۔۔۔ اے طاقت میرے پیو وچ وی نہیں سی۔۔۔۔۔۔ بچپن وچ اکھیں ویکھیا سی۔۔۔۔۔۔ اوہناں نے سیالکوٹ دے ایک بندے نوں پڑھایا لکھایا، فیر اپنے کول نوکری دتی۔ پر اک واری اوہنے والد صاحب دے خط دے اتے دی عبارت پاڑ کے دستخطاں توں اتے خالی حصے وچ اک نویں عبارت لکھ لئی کہ اوہناں نے اینے ہزار روپے (پوری رقم ہن مینوں یاد نہیں) اوہدے توں ادھار لئے سن، تے کچہری وچ دعویٰ کر دتا۔ میں اوس بندے نوں ماما جی کہندی سی۔ بڑی نکی سی، پر اوس ویلے اپنے پیو دے چہرے تے جیہڑی دکھ بھری حیرانی ویکھی سی، اوہی فیر 1959ء وچ میں اپنے چہرے تے ویکھی، حیران سی۔۔۔۔۔۔ حادثیاں دے کھلے (خلنے) کویں مل جاندے نیں۔ میں اوس کڑی نوں پڑھن لئی کتاباں دتیاں سن، فیساں دتیاں سن، بالکل اوسے طرح جیویں میرے والد نے اک رشتے دار بچے نوں کول رکھ کے پڑھایا سی، فیر آخری عمرے جدوں اوہ ضلع ہزارہ باغ چلے گئے، کجھ ایکڑ زمین لے کے اوہناں نوں اک باغ لان دا چاء (ابال) چڑھیا سی۔ اوس منڈے نوں نال لے گئے سن۔ سارا کجھ اوس زمین دے نقشیاں دیاں لکیراں وچ رہ گیا تے میعادی بخار وچ اوہناں دی زندگی ختم ہو گئی۔ اوہناں دی خریدی زمین بارے کجھ چر خط آؤندے رہے۔ فیر لمی چپ چھا گئی۔ سوچ وی نہیں سکدی سی۔۔۔۔۔۔ پر پتہ لگیا کہ اوسے منڈے نے غیر قانونی طریقے نال اوہ زمین ویچ دتی سی تے ساری رقم جیب وچ پا کے چپ کر گیا سی۔ ایس بارے بس اک اے جملہ بچ گیا سی۔۔۔ “اے سوچ وی نہیں سکدی سی۔۔۔۔۔۔ اے سوچ وی نہیں سکدی سی۔۔۔۔۔۔”

اے 1959ء دا اوہی پل اے، جدوں میں اوس کڑی نوں آخری وار ویکھیا سی تے اسمان توں اک تارہ ٹٹدے ویکھیا سی جیہڑا اعتبار دا تارہ سی۔