رسیدی ٹکٹ ۔۔امرتا پریتم/ثمین بلوچ

تیجی لڑی

31 جولائی 1930

میں مشکل نال یاراں ورہیاں دی سی جدوں  اچانک ماں بیمار ہو گئی۔ بیماری کچھ چر لمی ہوئی سی، جدوں میں ویکھیا، ماں دی منجی دے آلے دوا لے سب پریشان بیٹھے نے۔ میری بنا کتھے وے؟  کہندے نے اک واری ماں نے پچھیا سی۔ تے جدوں ماں دی سہیلی پریتم کور میرا ہتھ پھڑ کے مینوں ماں دے کول لے گئی ماں نوں ہوش نہیں سی۔ “تو خدا دا ناں لے, شاید اس دے دل وچ مہر پے جائے وہ بالاں دا آکھیا نہیں موڑ دا۔۔۔۔”میری ماں دی سہیلی ,میری موسی مینوں آکھیا .ماں دے بستر دے کول کھلو کے میرے پیر پتھر بن گئے سن۔ مینوں کئی ورہیا تو پرماتما دے نال دھیان جوڑن دی عادت سی۔ تے ہن جدوں سوال وی سامنے سی ،خیال جوڑنا کوئی اوکھا نہیں سی ۔میں پتہ نہیں کنا چر اودے نال خیال جوڑے رکھیا ۔رب العزت نوں آکھیا “میری ماں نو نہ ماریں!”

ماں دے بستر کولوں ہن درد ناک کراہن دی آواز نہیں سی پئی آندی ۔۔۔۔۔ پر آلے دوالے بیٹھے لوکاں وچ۔۔۔۔۔۔ہک گھبراہٹ مچ گئی سی۔ مینوں لگدا رہیا ” سبھ ایویں پریشان نیں ،ماں نوں ہن درد نہیں ہو ریا۔ میں خدا نال گل کر لئی اے۔ اوہ بالاں دا آکھیا نہیں موڑ دا”

ماں دی چیکاں دی آواز نہ آئی پر سارے گھر دیاں چیکاں نکل پیاں۔میری ماں مر گئی سی۔ تے اس دن میرے دل وچ ہک رنج پے گیا۔۔۔۔۔۔ ” خدا کسی دی نہیں سن دا، بالاں دی وی نہیں۔۔۔۔۔۔۔” ایہہ اوہ دن سی جدوں میں ورہیاں دا معمول چھڈ دتا۔ والد دا حکم سخت سی پر میری ہٹھ اوس نال ٹکر لے لئی۔

” رب کوئی نہیں ہوندا”

” انج نہیں آکھی دا”

” کیوں”

” او ناراض ہو جاندا اے”

” تاں ہو جاوے،مینوں پتہ اے۔ رب کوئی نہیں اے”

” تینوں کینو یں پتہ اے”

” جے اوہ ہوندا تے میری گل سن نہ لیندا؟”

” توں اوس نوں کی آکھیا سی”

” میں اوس نوں آکھیا سی ، میری ماں نوں نہ مارے”

” توں اوس نوں کدوں ویکھیاسی؟ اوہ تاں دسدا کوئی نہیں؟”

” تاں کیہہ اوس نوں سنائی وہ نہیں دیندا”

پوجا پاٹھ لئی والد دا حکم اپنی جگہ قائم سی، تے میری ضد اپنی جگہ۔ کدی کدی اوہناں داغصہ ہور وی بھڑک جاندا،تےمینوں چوکڑی مار کے بٹھا دیندے۔”دس منٹ اکھاں بند رکھ، رب نوں یاد کر۔”ظاہراً جسم دے حساب نال میری کم عمری، اوہناں دے والد ہوون دے حق نال ٹکر نہیں لے سکدی سی۔ میں چوکڑی مار کے بیٹھ جاندی، اکھاں وی میچ لیندی،پر اپنی ہار نوں دل دے اندر غصّہ بنا لیندی۔۔۔۔۔۔ہُن اکھاں میچ کے جے میں رب نوں یاد نہ کراں، تاں اوہ میرا کیہہ وِگاڑ لین گے؟جس خدا نے میری اوہ گل نہیں سنی، ہُن میں اوس نوں کدی کُجھ نہیں آکھنا۔اوس دا خیال وی اپنے اندر نہیں لیانا۔میں اکھاں میچ کے اپنے راجن دا چہرہ سوچاں گی۔او میرے نال سفنیاں وچ کھیڈدا اے، میرے گیت سُن دا اے۔او میری تصویر بناندا اے۔بس اوس نوں ای سوچاں گی، اوس نوں ای۔۔۔۔

اوہ دن سن، جنہاں توں بعد نہ کجھ دن  نہ کجھ مہینے، بلکہ کئی سال سفنیاں وچ لنگھ گئے۔ ہر رات اوہ سفنے میرے کول آ جاندے سن۔ گرمی ہووے یا سردی، اوہناں نے کدے اک وی رات ناغہ نہ کیتا۔ اک سفنا اے سی کہ میں وڈے قلعے وچ قید ہاں، لوک مینوں اس قلعے وچ بند کر دیندے نیں، اندروں کدائیں دروازہ نہیں لبھدا، میں قلعے دیاں دیواراں نوں انڱلیا ں نال ٹوہندی رہندی ہاں، پر پتھراں دیاں دیواراں وچ اوہو جیہا کجھ وی نہیں ہوندا جو پگھلے، میں سارا قلعہ کھود کھود کے ویکھ لیندی پر جدوں ذرا وی کوئی راہ نہ لبھدی، تاں میں سا ری طاقت نال اُڈّن دی کوشش کر دی ہاں، میری بانہاں وچ ایناں زور آ جاندا کہ ساہ رکّن لگ پیندے، فیر میں ویکھدی ہاں کہ میرے پَیر دھرتی توں اُتّوں چُکن لگ پئے نے، میں اُتّوں دی اُتّوں چڑھدی جاندی ہاں، ہور اُتّوں، تے آخر کار قلعے دیاں دیواراں توں وی اچی ہو جاندی ہاں، اگّوں عرش دسدا اے، اتھوں میں تھلّے تکدی ہاں، قلعے دی رکھوالی کرن والے لوکی گھبراۓ ہوئے ہوندے نیں، غصّے تے قہر وچ بازو پھیلا دیندے نیں، پر کسے دا ہتھ میرے تک نہیں اپڑ سکدا، تے دوجا سفنا اے سی کہ لوکاں دا اک ہجوم میرا پیچھا کر رہیا ہوندا سی، میں اپنے پَیراں دی ساری طاقت نال بھجدی ہاں، او میرے پچّھے پچّھے بھجّدے نیں، فاصلہ گھٹدا جاندا اے، میری گھبراہٹ ودھدی جاندی اے، میں ہور زور لاندی ہاں، اگّوں دریا آ جاندا اے، میرے پیچھے بھجن  والے لوکاں وچ خوشی پھیل جاندی اے: ہُن اگّے کتھّے جائے گی، اگّے کوئی راہ نہیں، اگّے دریا وسدا اے۔۔۔۔ پر میں دریا دے اُتّوں تُرّن لگ پیندی ہاں، پانی دی روانی اپنی جگہ قائم رہندی اے، پر جیویں ایس وچ زمین دا آسرا آ جاندا اے،تے زمین مینوں سخت لگدی تے پانی ملائم میں ٹردی جاندی ہاں، سارا ہجوم کنڈے اُتّے رُک جاندا اے، کوئی پانی وچ پَیر نہیں پا سکدا، جے کوئی پاوے وی ڈُب جاند ا اے، تے کنڈے اُتّے کھلوتے لوک گھور گھور کے ویکھدے نیں، تڑفدے نیں، تے ترلے لیندے نیں، پر کسے دا ہتھ میرے تک نہیں اپڑ دا۔

میرا سولھواں سال

میرا سولھواں سال اک اجنبی وانگر آیا۔ کول آ کے وی اک فاصلے تے کھلوتا رہیا۔ میں کدی چپکے نال اوہدی ول تک لیندی، اوہ کدی مسکرا کے میری ول ویکھ لیندا۔ گھر وچ والد توں علاوہ ہور کوئی نئیں سی۔ اوہ وی اک مصنف والد سی، جو ساری رات جاگ جاگ کے لکھدا رہندا تے سارا دن ستا رہندا۔ ماں زندہ ہندی تاں شاید سولھواں سال ہور طرح دا ہوندا، واقف کاراں وانگر، سہیلیاں دوستاں وانگر، رشتہ داراں وانگر۔ پر ماں دی غیر موجودگی نے زندگی وچوں بہت کچھ غیر حاضر کر دِتّا سی۔ ارد گرد دے چنگے مَندے اثرات توں بچان لئی باپ نوں ایہو حفاظت لگدی سی کہ میرا کوئی شناسا نہ ہووے، نہ سکول دی کوئی کڑی، نہ بھروسے دا کوئی منڈا۔ سولھواں سال وی ایس گنتی وچ شامل سی۔ میرا خیال اے ایس لئی اوہ سدھا گھر دا دروازہ کھڑکا کے نئیں آیا، چوراں وانگر آیا۔ کدی رات نوں میرے سرہانے کھلی کھڑکی وچوں چپ چاپ میرے خواباں وچ آ جاندا، کدی دن وچ، جدوں میرے والد نوں ستا ویکھدا، گھر دی کندھ ٹپ کے آ جاندا تے میرے کمرے دے اک کونے وچ لگے چھوٹے جئے آئینے وچ آ کے بیہہ جاندا۔

گھر کتاباں نال بھریا ہویا سی۔ کئی کتاباں دی فضا مذہبی سی، سمادھی وچ مگن رشیاں وانگر۔ پر کئی تاریخی تصانیف دی فضا ایہوجی وی سی، جنہاں وچ کسے حسینہ یا اپسرا دے آ جان نال رشی دی سمادھی ٹٹ جاندی سی۔ اوہ دوجھی قسم دیاں کتاباں ایس طرح دیاں سن کہ جدوں میں اوہناں نوں پڑھدی، اوہناں دی کسے سطر وچوں اچانک میرا سولھواں سال نکل کے میرے سامنے آ کھلوندا۔ لگدا سی جیویں ایہہ سولھواں سال وی کسے اپسرا دا روپ اے، جو میرے سادہ لوح بچپن دی سمادھی بھنگ کرن لئی اچانک آ کھلوندااے۔ کہندے نیں ہر اپسرا جو کسے رشی دی سمادھی بھنگ کرن آندی اے، اوہ راجہ اندر دی سازش ہوندی اے۔ میرا سولھواں سال وی شاید قدرت دی اک سازش سی، کیوں جو اوہنے میرے سادہ جئے بچپن دی سمادھی توڑ دِتّی۔ میں نظماں لکھن لگ پئی سی، تے ہر نظم مینوں خواہشِ ممنوعہ وانگر لگدی سی۔ جدوں کسے رشی دی سمادھی ٹٹ جاندی اے تاں اوہنوں بھٹکن دا شراپ پیچھے پیچھے لگ جاندا اے، تے فکر دا اوہ شراپ میرے پیچھے لگ گیا سی۔

پر سولھویں سال نال میرا کوئی فطری رشتہ نئیں سی، اوہ چوری دا رشتہ سی۔ ایس لئی اوہ وی میری وانگر میرے والد دے سامنے سہِم جاندا سی، تے میرے توں ہٹ کے کسے دروازے دے پیچھے جا کھلوندا سی۔ اوہنوں چھپائے رکھن لئی میں اک پل من مرضی دی نظم لکھدی، دوجے پل اوہنوں پھاڑ دیندی، تے والد دے سامنے سدھی سادی فرمانبردار بچی بن جاندی۔ میرے والد نوں میرے نظم لکھن تے اعتراض نئیں سی، بلکہ قافیہ تے ردیف دی گل وی اوہناں نے مینوں سکھائی سی۔ بس ایہو تقاضا سی کہ میں مذہبی نظماں لکھاں۔ تے میں فرمانبردار بچی وانگر اوہی دقیانوسی نظماں لکھ دیندی۔ عمر دے سولھويں سال وچ ہر اعتقاد روایتی ہوندا اے، اس لئی دقیانوسیت وی ایس عمر وچ ہوندی اے۔ اینج سولھواں سال آیا تے چلا گیا۔ ظاہری طور تے کوئی واقعہ نئیں ہویا۔ اصل وچ ایہہ سال عمر دی سڑک تے لگیاہویا خطرے دا نشان ہوندا اےکہ ایتھوں پچھلے سالاں دی ہموار سڑک ختم ہوندی اے، اگوں اوچی نیویں تے ڈراؤنے موڑاں والی سڑک شروع ہوندی اے۔ ہن ماں باپ دیاں نصیحتاں، سکول دے سبق، واعظاں دی گل، سماجی بناوٹ تے ترتیب نوں عزت نال قبول کرنا۔۔۔۔ایہہ سب بھولے بھالے اعتقاد دے سامنے ہر وقت سوال بن کے کھلوتے رہندے نیں۔ ایس سال وچ جانیا پہچانیا سب کچھ تن دے کپڑیاں وانگر تنگ لگن لگدا اے۔ ہونٹ زندگی دی پیاس نال سکھ جاندے نیں۔ آسمان دے ستارے، جنہاں نوں سپت رشی سمجھ کے دُوروں پرنام کیتا جاندا سی، نوں کول جا کے ہتھ لان دا جی کردا اے۔ آلے دوالےتے دُور نیڑے دی ہوا وچ اینیاں ممانعتاں تے انکار ہندے نیں تے مخالفت ہوندی اے کہ سانہواں وچ اگ سلگدی اے۔

ایہ سب جتنا ہوراں نال ہوندا اے، میرے نال اوہ توں وی تین گنا ودھ ہویا۔ آلے دوالے دا متوسط طبقے دا پھیکا تے رسمی رہن سہن، ماں دی غیر موجودگی دی وجہ توں ہر وقت ممانعتاں دی چار دیواری، تے اک مذہبی رہنما والد دی کڑی ہون دے ناتے میرے اُتے سخت نظم وضبط۔ ایس لئی سولھواں سال میرے لئی ہک ناکام محبت وانگر سی، جس دی کسک ہمیشہ لئی کسے پاسے چپک جاندی اے۔ شاید ایس لئی اوہ سولھواں سال اج وی میری زندگی دے ہر سال وچ کسے نہ کسے طراں شامل اے۔

اوہ دے غصے تے غضب دا بھیانک روپ میں بعد وچ کئی وار ویکھیا۔ 1947 وچ ملک دی تقسیم دے وقت وی ویکھیا۔ سماجی، مذہبی تے سیاسی قدراں کانچ دے برتن وانگر ٹٹ گئیاں سن، تے اوہناں دے کنکر لوکاں دے پَیراں وچ چبھدے رہے۔ اوہ کنکر میرے پَیراں وچ وی چبھّے سن تے میری پیشانی وچ وی۔ زندگی دا سامنا کرن دی تڑپ وچ، میں اوہی تپش نال نظماں لکھیاں، جیہڑی تپش نال کوئی سولھويں برس وچ اپنے محبوب دا چہرہ لبھن لئی لکھدا اے۔ فیر گوانڈھی ملکاں دے حملیاں دے وقت، ویتنام دی لمبی جدوجہد دے وقت، چیکوسلواکیہ دی مجبوری دے وقت وی۔

میرا خیال اے، جدوں تک اکھاں وچ کوئی حسین تصور زندہ رہندا اے، تے اوس تصور دی راہ وچ جو غلط اے اوس دے خلاف غصہ وی زندہ رہندا اے، اوہدوں تک آدمی دا سولھواں سال وی زندہ رہندا اے۔ خدا دی ذات وانگر، ہر حال وچ حسین تصور—چاہے اوہ محبوب دے چہرے دا ہووے یا زمین دے چہرے دا—فرق نئیں پیندا۔ ایہہ دل دے تصور دا دل دےنال رشتہ اے۔ تے میرا ایہہ رشتہ اج وی قائم اے۔ خدا دی جس سازش نے ایہ سولھواں سال اک اپسرا وانگر بھیج کے میرے بچپن دی سمادھی بھنگ کیتی، میں اوہ سازش دے ہتھوں مجبور نئیں، شکر گزار آں۔ کیوں جو اوہ سازش کسے اک سال نال نہیں، میری پوری عمر نال جڑی اے۔ میری ہر سوچ اج وی تھوڑے تھوڑے وقفے نال میرے سادہ دناں دی سمادھی توڑ دیندی اے۔ صبر تے شکر نال زندگی نال غلط قدراں دی جو صلح ہو جاندی اے، اوہ اوس سمادھی وانگر اے، جتھوں عمر رب نوں حاصل کر لیندی اے۔ میں خوش آں کہ مینوں سمادھی دا چین نئیں ملیا، اوہ بے قراری دا شراپ ملیا۔ میرا سولھواں سال اج وی میرے ہر سال وچ شامل اے، بس ہن اوہدا چہرہ اجنبی نہیں رہا، سب توں ودھ جان پہچان والا ہو گیا اے۔ ہن اوہنوں چوری چھپے کندھاں ٹپ کے آن دی لوڑ نئیں۔ اوہ ہن ہر مخالفت نوں سرعام چیر کے آندا اے—نہ صرف باہر دی، بلکہ میری عمر دے پچاسویں سال دی مخالفت نوں وی روند کے۔ اوہدی نشانیاں اج وی اوہی نیں، آلے دوالے دا سب کچھ تن دے کپڑیاں وانگر تنگ لگدا اے، ہونٹ زندگی دی پیاس نال سکھے رہندے نیں، عرش دے ستاریاں نو ہتھ لان دا دل کردا اے، تے دنیا وچ کدائیں وی، کسے دے نال وی، جدو کوئی بے انصافی ہوندی اے، میرے سانہواں وچ اگ سلگ اٹھدی اے۔